Lịch sử Thanh Hóa qua các mốc lớn

Năm 1924, người ta phát hiện ngẫu nhiên một nhóm đồ đồng cổ ở làng Đông Sơn, bên bờ sông Mã. Làng này trước thuộc phường Đông Sơn của TP Thanh Hóa cũ, nay thuộc phường Hàm Rồng. Từ tên làng, giới khảo cổ gọi cả một nền văn hóa là văn hóa Đông Sơn.

Theo các nhà nghiên cứu, văn hóa Đông Sơn tồn tại khoảng từ thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ I–II sau Công nguyên. Thanh Hóa hiện có khoảng 300 trống đồng và hơn 120 địa điểm khảo cổ thuộc nền văn hóa này, mật độ dày nhất cả nước. Hội thảo kỷ niệm 100 năm phát hiện văn hóa Đông Sơn diễn ra ngày 9/8/2024 với 30 tham luận.

Với khách du lịch, điều cần biết là di chỉ khảo cổ không phải một bảo tàng ngoài trời. Làng Đông Sơn ngày nay vẫn là làng có người ở, nằm ven sông Mã. Hiện vật thật nằm trong Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa. Các đại biểu hội thảo năm 2024 còn kiến nghị lập một bảo tàng riêng về văn hóa Đông Sơn, nhưng chúng tôi chưa thấy thông tin bảo tàng này đã mở cửa.

Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây thành Tây Đô ở vùng Vĩnh Lộc. Theo Ủy ban Người Việt Nam ở nước ngoài, thành được xây xong phần chính trong khoảng ba tháng đầu năm 1397. Mặt bằng gần vuông, cạnh bắc – nam khoảng 880 m, đông – tây khoảng 877 m. Tường cao trung bình 5–6 m, riêng cổng Nam cao khoảng 10 m. Có khối đá nặng tới khoảng 20 tấn, xếp khít mà không dùng vữa.

Năm 1400, Hồ Quý Ly lập nhà Hồ, đặt quốc hiệu Đại Ngu. Nhà Hồ chỉ tồn tại 7 năm, đến 1407 thì mất vào tay quân Minh. Cung điện bên trong thành không còn; phần móng còn nằm dưới lòng đất.

Ngày 27/6/2011, UNESCO ghi danh Thành Nhà Hồ là Di sản văn hóa thế giới. Đây là di sản thế giới duy nhất của Thanh Hóa. Từ 1/7/2025, khu thành thuộc xã Tây Đô, được lập từ bốn xã cũ Vĩnh Quang, Vĩnh Yên, Vĩnh Tiến, Vĩnh Long.

Thông tin về vé, đường đi và thời gian tham quan có ở trang Thành Nhà Hồ, Lam Kinh và di tích quanh Thanh Hóa.

Năm 1527, Mạc Đăng Dung giành ngôi nhà Lê. Năm 1533, Nguyễn Kim, người vùng Gia Miêu, lập lại vua Lê, mở đầu thời Lê trung hưng. Nguyễn Kim mất năm 1545. Con rể ông là Trịnh Kiểm nắm quyền triều đình từ 1545 đến 1570. Con trai Trịnh Kiểm là Trịnh Tùng lấy lại Thăng Long năm 1592, mở ra thế "vua Lê – chúa Trịnh" kéo dài tới năm 1788.

Năm 1558, Nguyễn Hoàng, con trai Nguyễn Kim, vào trấn thủ Thuận Hóa. Từ đây hình thành dòng chúa Nguyễn ở phía nam, sau này là nhà Nguyễn. Như vậy cả hai thế lực của thời Trịnh – Nguyễn phân tranh đều có gốc ở Thanh Hóa.

Dấu tích dễ xem nhất là Gia Miêu ngoại trang ở khu vực Hà Trung (huyện cũ), cách TP Thanh Hóa hơn 40 km về phía bắc. Năm 1803, vua Gia Long cho xây miếu Triệu Tường dưới đồng bằng và lăng Triệu Tường trên núi Thiên Tôn. Khu miếu xưa rộng khoảng 50.000 m², có tường gạch và hào như một tòa thành nhỏ. Di tích được xếp hạng quốc gia năm 2000.

Cần biết trước: dự án tu bổ khoảng 28 ha, vốn gần 500 tỷ đồng, khởi công năm 2013; giai đoạn 1 đã xong một số miếu, giai đoạn 2 dừng vì thiếu vốn (theo VnExpress). Khách đến có thể thấy khu đang dở dang.

Nếu chỉ có một ngày ở TP Thanh Hóa, có thể đi theo thứ tự dưới đây. Các điểm 1–3 nằm gần nhau quanh sông Mã; Thành Nhà Hồ và Lam Kinh cần nửa ngày mỗi nơi.

1. Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, đường Trường Thi: hơn 30.000 hiện vật, trong đó có ba bảo vật quốc gia là dao găm núi Nưa, trống đồng Cẩm Giang và thạp đồng Cẩm Thủy nặng khoảng 1 tấn. Giờ mở cửa và giá vé chúng tôi chưa kiểm được, nên hỏi trước.
2. Làng Đông Sơn và đền thờ Dương Đình Nghệ ở phường Hàm Rồng: đi bộ trong làng ven sông Mã.
3. Núi và cầu Hàm Rồng: nhìn toàn cảnh sông Mã và vị trí trận địa năm 1965.
4. Thành Nhà Hồ, xã Tây Đô: di sản thế giới, xem cổng thành đá và tường thành.
5. Lam Kinh, xã Lam Sơn: lăng mộ, bia đá các vua Lê, nền điện cũ.
6. Khu di tích Bà Triệu (Hậu Lộc cũ) và Gia Miêu ngoại trang (Hà Trung cũ): hai điểm cùng phía bắc tỉnh, ghép được trong một ngày.

Cách đi từ Hà Nội và trong tỉnh xem ở trang cách đi đến Thanh Hóa. Nếu định ở lại một đêm quanh trung tâm, xem trang lưu trú Thanh Hóa.